Beeld: De Gelderlander/ De Luizenmoeder Avrotros
Humor is belangrijk en nuttig, juist ook op de werkvloer. Humor is een universeel fenomeen dat mensen kan aanmoedigen, vermaken en verbinden. Maar het kan ook misgaan als niet iedereen een grap als grappig ervaart; als de grap ten koste van iemand anders gaat, iemand aanvalt of beschadigt. Dan kan dat ‘grapje’ ook polariserend werken binnen je bedrijf, en dit vraagt alertheid van zowel grappenmakers als ontvangers.
Een ogenschijnlijk onschuldige, maar wel degelijk racistische of discriminerende grap kan grote gevolgen hebben. Volgens de Nederlandse humoronderzoeker Zijp missen mensen met een het-is-maar-een-grapje-redenatie vaak iets essentieels: het besef dat humor wél impact kan hebben. Waarom?
Vaak wordt gelachen om grappen die de morele en sociale grenzen van mensen opzoeken en er net niet of juist wel overheen gaan. Als grappen in je team op het randje zitten (of er zelfs overheen gaan), zijn er volgens Zijp twee risico’s: ten eerste, dat de inhoud van de grap genormaliseerd wordt, en ten tweede dat de norm verschuift. En dat komt een prettig werkklimaat allerminst ten goede.
Dit werkt zo: ongeacht je politieke overtuigingen hebben discriminerende of racistische grappen een normaliserend effect in je brein. Simpelweg door Theo Maassen een grensopzoekende grap te horen maken, zorgt ervoor dat je een soortgelijke opmerking van een collega minder vreemd gaat vinden. Best logisch toch, want Maassen kreeg er een daverend applaus voor? En Johan Derksen blijft ondanks de maandelijkse rellen rond zijn uitspraken gewoon op de buis, wat de norm verschuift over wat acceptabel is. Ook binnen je eigen organisatie beïvloeden grappenmakers onbewust de norm van wat wel en niet oké is om te zeggen. Hoe meer autoriteit zij hebben, hoe automatischer we dingen van hen aannemen. En hoe meer lachers ze op hun hand hebben, hoe sneller dit nieuwe oké onderdeel wordt van de bedrijfscultuur.
Ja, ook meelachers hebben impact. Genoeg collega’s zullen lachen om grappen die dicht bij een grens liggen uit ongemak of uit opluchting dat zij boven zulke opmerkingen staan. Maar het blijft opvallend dat die collega’s hard mee blijven lachen om racistische grappen. Neem bijvoorbeeld Luizenmoeder, een confronterende serie die met ontzettend veel lof is ontvangen, waarin de discrimerende grappen je om de oren vliegen. Als ‘De Klimop’ jouw organisatie in het klein zou zijn, zou je het dan niet zorgwekkend vinden als grappen over een zwarte vader die ‘wel de schoonmaker zal zijn’ en over zijn adoptiedochter die op haar vierde ‘nog geen Nederlands zou kunnen spreken’ worden geaccepteerd als onschadelijke komedie?
Voordat je in de verdediging schiet: ik weet dat de Luizenmoeder gemaakt is om ons een spiegel voor te houden en dat de reflectie die dat biedt ook zeker een functie heeft. Tegelijkertijd moet je ook als je het niet zo bedoelt als grappenmaker, je wel realiseren wat het neveneffect kan zijn van je regelmatige grappen ten koste van anderen. Er is namelijk een risico in hoe mensen humor interpreteren. Dit noemen we het Archie Bunker Effect, naar een fictieve witte racistische bullebak in de serie All in the Family uit de jaren ’70. De bedenkers zetten Bunker neer als een karikatuur, maar het succes van de serie had een onverwacht neveneffect: conservatieve kijkers begonnen zich te identificeren met Bunker als hun held, waardoor dit onbedoelde gedachtegoed juist snel terrein won.
Misschien loopt op jouw werk een Theo Maassen, een Juf Ank of een Archie Bunker rond? Die soms verschrikkelijke, tenenkrommende opmerkingen maakt onder het mom van een grap, wat collega’s ertoe kan aanzetten tot soortgelijke racistische of discriminerende uitingen? Realiseer je dan dat daarmee de norm wordt verlegd.
Wat kun jij hieraan doen?
Als organisatie moet je de verantwoordelijkheid nemen om de norm, de bedrijfscultuur te bepalen én te bewaken. Betrek hier alle werknemers actief bij en maak DEI een integraal onderdeel van onboarding en jaarlijke trainingen. Overweeg bijvoorbeeld om trainingen over inclusie en exclusie, en de rol van humor hierin verplicht te stellen voor promoties, of om persoonlijke doelen ook te koppelen aan inclusie. Daarmee geef je als bedrijf een duidelijke boodschap af: grappen en gedrag die niet in lijn zijn met onze normen, horen hier niet thuis én hebben consequenties.
Om het probleem effectief aan te pakken, is er ook een dagelijkse benadering nodig waaraan elke werknemer kan bijdragen. Stimuleer een cultuur waarin werknemers elkaar durven aanspreken op discriminerende grappen waardoor die geen ruimte krijgen. Maak duidelijk dat diegenen die meelachen ook medeverantwoordelijkheid dragen voor de uitsluiting die de grap veroorzaakt. Als je namelijk niet actief werkt aan inclusie, werk je onbewust aan exclusie. Een grap die niet ten koste gaat van een ander is heerlijk en juist op de werkvloer ook belangrijk. Zorg ervoor dat humor mensen samenbrengt in plaats van ze te verdelen.