Afbeelding: Trouw
Dit artikel bevat mijn persoonlijke reflectie op Uitverkoren van Saskia Pieterse en Janneke Stegeman. Het boek biedt een diepgaande analyse van de thema’s die ik hier bespreek, en ik moedig iedereen aan om het zelf te lezen. Zo onderleg je jezelf met de achtergrond van de standpunten die ik hier deel. Door het boek te kopen en te lezen, steun je dit belangrijke onderzoek. Je kunt Uitverkoren bijvoorbeeld hier vinden.
Nederlanders zien zichzelf graag als tolerant, progressief en democratisch. Dit prettige zelfbeeld heeft diepe historische wortels, met name in het calvinisme, dat Nederland eeuwenlang heeft gevormd. Maar onder deze schijnbare openheid schuilt ook zelfgenoegzaamheid. De Nederlandse tolerantie is vaak selectief, morele superioriteit zit diep verankerd, en vrouwen spelen in dit verhaal een opvallend onzichtbare rol.
Morele Superioriteit: Calvinisten als de Uitverkorenen
Het calvinisme leerde dat God al vóór de geboorte bepaalde wie gered zou worden en wie niet. Ware gelovigen zouden vanzelf een vroom en succesvol leven leiden. Dit gaf calvinisten niet alleen een gevoel van spirituele superioriteit, maar ook een morele vrijbrief: als zij iets deden, kon het per definitie niet verkeerd zijn. Dit rechtvaardigde bijvoorbeeld de slavenhandel en het met veel geweld overheersen in de koloniën.
Deze overtuiging werkt door in het hedendaagse Nederlandse zelfbeeld. Nederlanders presenteren zich graag als een verlicht en progressief gidsland op het gebied van mensenrechten, maar dit gaat niet altijd gepaard met kritische reflectie op het eigen handelen. Zo positioneert Nederland zich als een morele leider in de internationale gemeenschap, maar blijft het worstelen met het erkennen van blinde vlekken. Een treffend voorbeeld vind ik hiervan is het liberale belastingbeleid: Nederland promoot zich als een welvarende en eerlijke handelsnatie, terwijl tegelijkertijd Nederlandse belastingroutes een sleutelrol spelen in internationale belastingontwijking. Dit laat zien hoe het morele superioriteitsgevoel in stand blijft, zonder altijd verantwoordelijkheid te nemen voor de minder fraaie kanten van dat zelfbeeld.
De Schijn van Tolerantie
Tolerantie is een kernwaarde in het Nederlandse zelfbeeld, maar die tolerantie is vaak pragmatisch en niet per se inclusief. Historisch werd tolerantie vooral toegepast op een manier die de gevestigde orde niet uitdaagde. Katholieken, Joden en andere minderheden werden gedoogd, zolang zij zich aan de regels hielden en niet te zichtbaar waren.
Vandaag de dag zie je dat nog steeds terug. Diversiteit en inclusie worden gevierd, zolang ze passen binnen de bestaande structuren en normen. Het debat over racisme en discriminatie wordt vaak gepresenteerd als ‘import uit Amerika’, alsof Nederland zelf immuun zou zijn voor deze problemen. Wij doen het allemaal wel goed gewoon omdat wij het zijn.
Ook als het gaat om de islam heeft Nederland een ambivalente houding. Enerzijds prijst men de vrijheid van godsdienst, anderzijds worden islamitische tradities en praktijken vaak als ‘achterlijk’ of ‘niet passend bij de Nederlandse cultuur’ weggezet. De acceptatie van moslims blijft vaak oppervlakkig, zolang zij zich aanpassen aan een seculiere norm.
Ook als het gaat om huidskleur en etniciteit heeft de Nederlandse tolerantiegrenzen. Structurele ongelijkheid op de arbeidsmarkt, etnisch profileren door de politie en de achtergestelde positie van mensen met een migratieachtergrond worden vaak gebagatelliseerd of ontkend. Het houdt een kritische zelfreflectie tegen.
De Onzichtbare Vrouw in het Zelfbeeld
Een opvallend aspect van het Nederlandse zelfbeeld is de onzichtbare rol van vrouwen. Het calvinisme heeft lang de man als hoofd van het gezin en de samenleving gezien, terwijl de vrouw een dienende rol had. Dat had God zo bepaalt. Dit patroon is nog steeds merkbaar in de Nederlandse samenleving. Vrouwen mochten tot ver in de twintigste eeuw niet werken als ze trouwden en hebben historisch gezien een ondergeschikte positie gehad in de politiek en het bedrijfsleven.
Hoewel Nederland zich progressief noemt, blijft de positie van vrouwen in de arbeidsmarkt en in leiderschap achter. Het deeltijdwerk is extreem hoog, de loonkloof blijft bestaan, en vrouwen zijn ondervertegenwoordigd in invloedrijke posities. Feminisme wordt vaak weggewuifd met het argument dat vrouwen zelf kiezen voor minder ambitie of een zorgende rol, zonder te erkennen hoe diepgeworteld de structuren zijn die deze keuzes sturen. Ook in andere landen waar het calvinisme een grote vormende rol heeft gehad, Zwitserland en Schotland, loopt de positie van vrouwen op de arbeidsmarkt net als in Nederland nog steeds achter.
Wat het probleem voor vrouwen verergert, is dat er in Nederland weinig over wordt gesproken. Omdat het idee van gendergelijkheid als vanzelfsprekend wordt beschouwd, is er weinig ruimte voor kritische reflectie over hoe maatschappelijke verwachtingen en structuren de keuzes van vrouwen beïnvloeden. Hierdoor realiseren veel vrouwen zich niet eens dat hun keuzes niet altijd in volledige vrijheid worden gemaakt, maar sterk beïnvloed zijn door een systeem dat bepaalde rollen en verwachtingen oplegt.
De Erfenis van Het Calvinisme Vandaag
De calvinistische principes van soberheid, hard werken en anti-hiërarchie vormen nog steeds de ruggengraat van de Nederlandse cultuur. De werkethiek is sterk, opscheppen wordt niet gewaardeerd, en gezag wordt vaak met wantrouwen bekeken. Maar deze cultuur heeft ook een schaduwzijde: een neiging tot moraliseren, een blinde vlek voor ongelijkheid en een diepgeworteld geloof in eigen morele superioriteit.
Dit is wat Nederland uniek maakt, maar ook wat het land soms in de weg zit. Het prettige zelfbeeld kan een hinderpaal zijn voor echte vooruitgang als we samen de ongemakkelijke kanten van de nationale identiteit liever niet onder ogen te zien, kan het de tolerantie waar het zo trots op is echt waarmaken.